به گزارش پایگاه خبری تحلیلی آوای لطیف :رسانههای اجتماعی با شکستن انحصار سنتی رسانهها، نه تنها ابزار ارتباطی، که یک “حوزه عمومی” جدید خلق کردهاند . ماهیت تعاملی و جهانی این رسانهها، چالشهای اجتماعی را از محدودههای ملی فراتر برده و در عرصهای جهانی قرار داده است . این تحول، در کنار فرصتهای بیبدیل، بستر شکلگیری چالشهای پیچیدهای در سطوح فردی، خانوادگی و اجتماعی شده است.
تحلیل چالشها در سطوح مختلف
چالشهای ناشی از رسانههای اجتماعی را میتوان در چند سطح کلیدی مورد بررسی قرار داد. جدول زیر خلاصهای از این ابعاد را نشان میدهد:
سطح چالش نمونههای کلیدی
خانواده و فرد کاهش تعاملات عاطفی و گفتوگوی واقعی، شکاف نسلی، تضعیف روابط زناشویی، اعتیاد اینترنتی، کاهش اعتماد به نفس
نوجوانان و جوانان قرار گرفتن در معرض چالشهای خطرناک، فشار همسالان، گرایش به رفتارهای پرخطر برای کسب توجه و شهرت
هویت فرهنگی و قومی تقابل همگونسازی جهانی و حفظ هویتهای خاص، بازتعریف هویتهای قومی در تعامل با فرهنگ ملی و جهانی
حکمرانی و حقوقی تعارض میان آزادی بیان و ضرورت مقررهگذاری، چالشهای مسدودسازی شبکهها، پراکندگی قوانین و نهادهای تصمیمساز
چالشهای خانوادگی و نسلی
کاهش تعاملات واقعی: استفاده بیش از حد از شبکههای اجتماعی، زمان گفتوگو و تعاملات عمیق در محیط خانواده را کاهش داده و منجر به “حضور فیزیکی اما غیاب روانی” اعضا شده است .
شکاف نسلی و عدم آموزش: تفاوت در میزان آگاهی والدین و فرزندان از فناوری، همراه با نبود آموزش مناسب، به سوءتفاهم و فاصله ارتباطی دامن زده است .
تأثیر بر روابط زناشویی: مشغولیت بیش از حد به فضای مجازی میتواند به کاهش صمیمیت و حتی “طلاق عاطفی” بین زوجین منجر شود .
چالشهای مرتبط با نوجوانان
جذابیت و خطر چالشها: چالشهای رسانهای برای نوجوانان جذاب هستند زیرا حس تعلق به گروه همسالان و فرصتی برای “۱۵ دقیقه شهرت” فراهم میکنند .
فشار همسالان و تفکر گروهی: زمانی که یک چالش به حرکتی جمعی تبدیل میشود، خطر آن به طور تصاعدی افزایش مییابد و نوجوانان تأثیرپذیر را به سمت خطر سوق میدهد .
چالشهای هویتی و فرهنگی
وضعیت دوگانه: رسانههای اجتماعی هم به حفظ هویتهای قومی کمک میکنند و هم سبب تأثیرپذیری آنان از فرهنگ جهانی میشوند. این وضعیت نشاندهنده یک “همزیستی فرهنگی” و نه تقابل خصومتآمیز است .
عوامل جداییطلبی: نقش رسانههای اجتماعی در ایجاد چالشهای قومی و جداییطلبی معمولاً محدود است و این مسائل بیشتر ریشه در عوامل سیاسی و اقتصادی دارد .
چالشهای حکمرانی و حقوقی
· تعیین حد و مرز آزادی: اصلیترین چالش، یافتن توازن بین آزادی بیان و ضرورت محدود کردن محتوای مضر است. مسدودسازی شبکهها نباید از “استثنا به قاعده” تبدیل شود .
پراکندگی قوانین: تعدد نهادهای تصمیمساز و پراکندگی قوانین، مدیریت یکپارچه فضای مجازی در ایران را با دشواری مواجه کرده است .
جمعبندی و راهکارهای کلان
رسانههای اجتماعی پدیدهای ذاتاً دووجهی هستند؛ همزمان که امکان ارتباط و آموزش را دموکراتیک کردهاند، بستر چالشهای اجتماعی عمیقی نیز بودهاند. تحلیل حاضر نشان میدهد که مواجهه با این چالشها، نیازمند راهحلهایی چندسطحی است:
در سطح خانواده: گفتوگوی مستمر و غیرقضاوتی والدین با فرزندان، افزایش سواد رسانهای و نظارت فعال بر محتوای مصرفی .
در سطح کلان: نیاز به “سیاستگذاری تقویت تکثر فرهنگی” به جای انکار آن وجود دارد . همچنین، هرگونه مقررهگذاری باید با مشارکت عموم ذینفعان و به صورت شفاف انجام شود تا مقبولیت عمومی پیدا کند .
تحلیل رابطه رسانههای اجتماعی و چالشهای خانواده
۱٫ تغییر الگوی ارتباطات درونخانواده
کاهش گفتوگوی چهره به چهره: حضور فیزیکی اعضای خانواده در کنار هم، اما غرق شدن در صفحات مجازی، به “تنهایی جمعی” منجر شده است.
تضعیف نقشهای سنتی: دسترسی آسان به اطلاعات و شبکههای اجتماعی، مرجعیت والدین را به چالش کشیده و نقشها را بازتعریف کرده است.
۲٫ تاثیر بر حریم خصوصی و صمیمیت
به اشتراکگذاری زندگی خصوصی: برخی از خانوادهها حریم خصوصی خود را در فضای مجازی به نمایش میگذارند که گاه موجب تنش یا سوءاستفاده میشود.
کاهش حریم عاطفی زوجین: استفاده افراطی از رسانهها حتی در اوقات مشترک، به “طلاق عاطفی” و فاصلهگیری زناشویی دامن زده است.
۳٫ چالشهای تربیتی و نسلی
· شکاف دیجیتالی والدین و فرزندان: آگاهی کمتر والدین از فناوری در مقایسه با فرزندان، موجب کاهش توانایی نظارت و راهنمایی موثر شده است.
· الگوبرداری نامناسب: کودکان و نوجوانان از محتوای غیرمرتبط با فرهنگ بومی الگو میگیرند که با ارزشهای خانواده در تضاد است.
۴٫ راهکارهای پیشنهادی
ایجاد “قوانین استفاده” در خانواده: مانند تعیین ساعتهای بدون گوشی در مهمانیهای خانوادگی یا زمان صرف غذا.
ارتقای سواد رسانهای والدین: آموزش نحوه استفاده سالم و همراهی با فرزندان در فضای مجازی.
تقویت گفتوگوی غیررسمی: برنامهریزی برای فعالیتهای مشترک بدون حضور رسانهها مانند بازیهای گروهی یا طبیعتگردی.
رسانههای اجتماعی بهطور مستقیم بر ساختار ارتباطی، عاطفی و تربیتی خانواده تأثیر گذاشتهاند. مدیریت این چالشها نه با حذف رسانه، بلکه با مدیریت آگاهانه و تقویت ارتباطات واقعی درون خانواده امکانپذیر است.
